Otoritenin Sessiz Gücü: İtaat

Otoritenin Sessiz Gücü: İtaat

Sizce ‘itaat’ nedir? Her ne koşulda olursanız olun itaat sizin için aynı şeyi mi ifade eder? Bir öğretmenin dediğini sırf ‘öğretmen’ olduğu için yapar mısınız? Bir iş yerinde müdürün talimatlarını sorgulamadan yerine getirmek… ya da trafikte polisin yönlendirmesine uymak. Bunlar hep günlük hayatımızdaki küçük ‘itaat’ örnekleri ama iş, zarar vermeye geldiğinde hâlâ aynı şekilde uyum gösterir misiniz?

Stanley Milgram 20. Yüzyılın ortalarında tüm bu soruları yanıtlandıracak bir adım attı sosyal psikoloji camiasında. Onun kafasındaki en büyük soru işareti, 2. Dünya Savaşı’nın gözler önüne serdiği Nazi askerlerinin emirlere koşulsuz itaatiydi. Bu nedenle, Milgram (1963) otorite karşısında insanların ne kadar ileriye gidebileceğini ortaya koyan önemli bir deneye imza attı. Bu deney ‘itaat’ kavramının en geniş perdeden ve en derinden gelen duygularla ortaya konmasına güzel bir zemin hazırladı. Peki nedir bu kavram, bizim gibi sıradan insanlar için ne anlam ifade etmeli?

Psikolojik açıdan bakıldığında itaat, insanların kendilerine otorite konumunda gördükleri kişilerin direktiflerine uyma eğilimini ifade eder (Myers & Twenge, 2019). Milgram 1963’te ‘otorite’ ve ‘itaat’ kavramlarının arasındaki bu yakın ilişkiyi sosyal psikolojiye damga vurmuş bir deneyle gözler önüne serdi. Deney; Milgram’ın kontrolü altında 1963’te Yale Üniversitesi, Psikoloji Laboratuvarı tarafından yerine getirildi.

Gazeteye ilan verilerek sıradan insanlardan oluşan bir katılımcı kitlesi oluşturuldu ve katılımcılar ‘öğrenme ve ceza’ ilişkisinin inceleneceğini düşünerek aldatıldılar (deception). Katılımcılara araştırmanın amacı veya koşullarıyla ilgili bilerek yanıltıcı ya da eksik bilgi verilmesine psikolojide aldatma denir (American Psychological Association, 2015).

Katılımcılara ‘öğretmen’ ve laboratuvarın işbirlikçisi olan kişiye ‘öğrenci’ rolleri verildi. Katılımcıların önüne hafif şoktan (15V) başlayarak 450V’a kadar giden bir şok makinesi kondu. Yanlış cevap veren öğrenciye verilen şok miktarı giderek arttırılacaktı (Milgram, 1963).

Deneyin Seyri

Her yanlış cevapta katılımcı şok düzeyini artırdı. Öğrenci rolündeki aktör, yükselen voltajlarla birlikte homurdanmaya, canının acıdığını söylemeye başladı. Daha da yüksek şoklarda kalbinin ağrıdığını belirtti. Sesler kesildiğinde bile katılımcıların çoğu şok vermeye devam etti.

Sonuç şaşırtıcıydı: Katılımcıların %65’i, en yüksek voltaj olan 450V’u uygulamaya kadar devam etti (Milgram, 1963).

Peki Neden İtaat Ettiler?

Her üç insandan ikisi, neden bu kadar ileri gitti? İnsan doğası gereği mi yoksa otoritenin baskısı altında mı? Deneyin kritik noktası buydu. Katılımcılar aslında şok vermek istemediklerini dile getirdi, endişelendiler, soğuk terler döktüler, devam etmek istemediklerini söylediler. Ancak deneyin gözetmeni –otorite figürü– “Deneyin gereği bu şekilde!”, “Devam etmekten başka çareniz yok!” gibi ifadelerle katılımcıları yönlendirdi (Milgram, 1963).

Normal koşullarda bu isteklere karşı çıkabilecek olan bireyler, otorite figürü karşısında koşulsuz itaate yöneldiler. Bu deney, bireylerin etik kaygılarını bastırarak otoriteye ne derece boyun eğebileceğini ortaya koydu (Milgram, 1974).

Bugün İçin Anlamı

1960’lara damga vuran bu deneyin toplumsal etkilerini hâlâ yaşıyoruz. Adliyede, hastanelerde, okullarda, iş yerlerinde… Otoriteye sorgulamadan itaatin tehlikeleri Milgram’ın bulgularında açıkça görülüyor.

En önemli soru şudur:
Bir gün sizden, değerlerinize ters düşen bir şey yapmanız istenirse hangi sesi dinleyeceksiniz? Otoritenin sesini mi, yoksa vicdanınızın sesini mi?

Referanslar

American Psychological Association. (2015). APA dictionary of psychology. Washington, DC: Author.

Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378. https://doi.org/10.1037/h0040525

Milgram, S. (1974). Obedience to authority. New York, NY: Harper & Row.

Myers, D. G., & Twenge, J. M. (2019). Social psychology (13th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.